İçindekiler
1Türklerin İlk Yurdu
Türklerin anayurdu Orta Asya'dır. Altay-Sayan Dağları, Tanrı Dağları ve Hazar Denizi arasında kalan geniş bozkır coğrafyasında yaşamışlardır. Orta Asya'nın sert iklimi ve bozkır coğrafyası Türklerin yaşam tarzını, kültürünü ve devlet anlayışını şekillendirmiştir.
İlk Türk Kültürünün Özellikleri
Göçebe yaşam: Hayvancılık temelli ekonomi, konar-göçer hayat
At kültürü: At, Türk yaşamının merkezindedir (savaş, ulaşım, ekonomi)
Demir işleme: Türkler demiri ilk işleyen topluluklardan biridir
Gök Tanrı inancı: Tek tanrılı bir inanç sistemi (Tengricilik)
Kurultay: Devlet işlerinin görüşüldüğü meclis
Türk Göçleri ve Nedenleri
Türkler, iklim değişiklikleri, kuraklık, nüfus artışı, hayvan hastalıkları, boylar arası mücadeleler ve Çin baskısı gibi nedenlerle göç etmişlerdir. Göçler dört yöne olmuştur: Batıya (Avrupa'ya), Güneye (Hindistan'a), Doğuya (Çin'e) ve Güneybatıya (Anadolu'ya, İran'a).
2Asya Hun Devleti
Asya Hun Devleti (Büyük Hun Devleti), bilinen ilk Türk devletidir. En parlak dönemi Mete Han (M.Ö. 209-174) döneminde yaşanmıştır. Mete Han, onlu sistemi kurarak Türk ordusunu düzenli bir yapıya kavuşturmuştur.
Mete Han ve Onlu Sistem
Mete Han, Türk tarihinin en önemli hükümdarlarından biridir. Kurduğu onlu sistem (10, 100, 1.000, 10.000 kişilik birlikler) bugün dünyadaki tüm orduların temelini oluşturur. Mete Han döneminde Hunlar en geniş sınırlarına ulaşmıştır.
Asya Hunları Kronoloji
M.Ö. 220: Teoman döneminde devlet kuruldu
M.Ö. 209: Mete Han tahta geçti, onlu sistemi kurdu
M.Ö. 174: Mete Han'ın ölümü
M.Ö. 58: Doğu ve Batı olarak ikiye ayrıldı
M.S. 48: Kuzey ve Güney olarak ikiye ayrıldı
M.S. 216: Güney Hunları Çin'e bağlandı
3Göktürkler
Göktürkler (552-745), tarihte "Türk" adını kullanan ilk devlettir. Bumin Kağan tarafından kurulmuştur. Göktürkler Orta Asya'da geniş bir coğrafyaya hükmetmişlerdir.
Göktürk Dönemi Önemli Bilgiler
552: I. Göktürk Devleti'nin kuruluşu (Bumin Kağan)
582: Doğu ve Batı olarak ikiye ayrılma
630: I. Göktürk Devleti'nin yıkılması (Çin esareti)
682: II. Göktürk (Kutluk) Devleti'nin kuruluşu
Orhun Yazıtları (735): Türk tarihinin en önemli yazılı kaynakları
745: II. Göktürk Devleti'nin yıkılması (Uygurlar tarafından)
Orhun Yazıtları (Göktürk Kitabeleri)
Orhun Yazıtları, Türk tarihinin ve Türk edebiyatının en eski yazılı kaynağıdır. Bilge Kağan, Kül Tigin ve Tonyukuk adına dikilmiştir. Göktürk alfabesiyle yazılmıştır. Bu yazıtlarda Türk milletine öğütler verilmiş, Çin tehlikesine karşı uyarılarda bulunulmuştur.
4Uygurlar
Uygur Devleti (745-840), Türk tarihinde yerleşik hayata geçen ilk Türk devletidir. Kutluk Bilge Kül Kağan tarafından kurulmuştur. Başkentleri Karabalgasun'dur.
Uygurların Özellikleri ve Önemleri
Yerleşik hayat: Şehirler kuran ilk Türk topluluğu
Maniheizm: Mani dinini benimseyen ilk Türk devleti
Matbaa ve kağıt: Hareketli matbaayı kullanan ilk Türk topluluğu
Uygur alfabesi: Kendi alfabelerini geliştirdiler
Ticaret: Tarım ve ticaretle uğraşan ilk Türkler
Mimari: Tapınaklar, saraylar ve şehirler inşa ettiler
Uygurların Türk Tarihindeki Yeri
Uygurlar, göçebe hayattan yerleşik hayata geçişi temsil eder. Mani dinini kabul etmeleri savaşçı özelliklerini azaltmış ancak kültürel ve sanatsal gelişmelerini hızlandırmıştır. Uygur alfabesi daha sonra Moğollar tarafından da kullanılmıştır.
5Türk-İslam Devletleri
Türklerin İslamiyet'i kabul etmesiyle Türk-İslam devletleri dönemi başlamıştır. 751 Talas Savaşı bu geçişin dönüm noktasıdır. Türkler ve Araplar birlikte Çinlilere karşı savaşmış, bu savaş sonrası İslamiyet Türkler arasında hızla yayılmıştır.
Karahanlılar (840-1212)
İslamiyet'i resmi din olarak kabul eden ilk Türk devletidir. Satuk Buğra Han döneminde İslam kabul edilmiştir. Kaşgarlı Mahmut (Divanü Lügat-it-Türk) ve Yusuf Has Hacib (Kutadgu Bilig) bu dönemin önemli bilim insanlarıdır.
Gazneliler (963-1187)
Sultan Mahmut döneminde (998-1030) en parlak dönemini yaşamıştır. Hindistan'a 17 sefer düzenleyerek İslamiyet'i yaymıştır. Sultan Mahmut, "sultan" unvanını kullanan ilk Türk hükümdardır. Firdevsi'nin Şehname adlı eseri bu dönemde yazılmıştır.
6Büyük Selçuklu Devleti
Büyük Selçuklu Devleti (1040-1157), Oğuz Türklerinin Kınık boyundan gelen Selçuk Bey'in torunları tarafından kurulmuştur. Tuğrul Bey döneminde devlet kurulmuş, Alparslan döneminde en büyük zafer kazanılmıştır.
1071 - Malazgirt Meydan Muharebesi
Sultan Alparslan, Bizans İmparatoru Romanos Diogenes'i mağlup etmiştir. Bu zafer Anadolu'nun kapılarını Türklere açmıştır. Malazgirt, Türk tarihinin en önemli dönüm noktalarından biridir. Bu savaş sonrası Anadolu'ya Türk göçleri hızlanmıştır.
Büyük Selçuklu Kronoloji
1040: Dandanakan Savaşı - Gazneliler yenildi, devlet kuruldu
1055: Tuğrul Bey Bağdat'a girdi, Abbasi Halifesini korudu
1064: Alparslan Ani Kalesi'ni fethetti
1071: Malazgirt Meydan Muharebesi
1092: Melikşah'ın ölümü, taht kavgaları başladı
1157: Sultan Sencer'in ölümü, devlet sona erdi
Büyük Selçuklu Kültür ve Medeniyeti
- Nizamiye Medreseleri: Nizamülmülk tarafından kurulan ilk düzenli eğitim kurumları
- İkta Sistemi: Toprak yönetim ve vergi sistemi
- Divan teşkilatı: Devlet yönetim mekanizması
- Ömer Hayyam: Celali Takvimi'ni hazırladı
7Önemli Noktalar
Mutlaka Bilmen Gerekenler
- Asya Hun Devleti bilinen ilk Türk devletidir; Mete Han onlu sistemi kurmuştur
- Göktürkler "Türk" adını kullanan ilk devlettir; Orhun Yazıtları en önemli eserleridir
- Uygurlar yerleşik hayata geçen ilk Türk devletidir
- Karahanlılar İslam'ı resmi din olarak kabul eden ilk Türk devletidir
- 751 Talas Savaşı Türklerin İslam'a geçişinin dönüm noktasıdır
- 1071 Malazgirt Savaşı Anadolu'nun kapılarını Türklere açmıştır
Sık Yapılan Hatalar
- Asya Hunları ile Avrupa Hunlarını karıştırmak
- Göktürklerin I. ve II. devlet dönemlerini karıştırmak
- Karahanlılar ile Gazneliler'in "ilk" özelliklerini karıştırmak
- Orhun Yazıtları'nın Uygurlara ait olduğunu sanmak (Göktürklere aittir)
- Dandanakan ile Malazgirt savaşlarının sonuçlarını karıştırmak
8Pratik Sorular
Öğrendiklerini test et! Aşağıdaki soruları çözmeye çalış.
Mete Han'ın kurduğu onlu sistemi açıklayınız. Bu sistemin günümüz ordularına etkisi nedir?
Orhun Yazıtları hangi devlete aittir ve neden Türk tarihi açısından önemlidir?
Uygurlar'ın yerleşik hayata geçmesinin Türk kültürüne etkileri nelerdir? Mani dininin kabulü hangi değişikliklere yol açmıştır?
751 Talas Savaşı'nın Türk-İslam tarihindeki önemi nedir? Bu savaşın sonuçlarını maddeleyiniz.
Göktürkler, Uygurlar ve Büyük Selçuklular'ı yönetim anlayışı, dini inançları ve kültürel katkıları açısından karşılaştırınız.