İçindekiler
1Cumhuriyetin İlanı
29 Ekim 1923 tarihinde TBMM'de yapılan oylama ile Cumhuriyet ilan edilmiştir. Müstafa Kemal Atatürk ilk Cumhurbaşkanı, İsmet İnönü ise ilk Başbakan olmuştur.
Cumhuriyet'in ilanından önce birçok hazırlık yapılmıştır. 1 Kasım 1922'de saltanat kaldırılmış, 13 Ekim 1923'te Ankara başkent ilan edilmiştir. Bu adımlar yeni devletin temellerini oluşturmuştur.
29 Ekim 1923 - Cumhuriyetin İlanı
"Egemenlik kayıtsız şartsız milletindir." ilkesi doğrultusunda yönetim biçimi olarak Cumhuriyet benimsenmiştir. Anayasanın 1. maddesi "Türkiye Devleti bir Cumhuriyettir" şeklinde düzenlenmiştir.
Cumhuriyete Giden Yol
1 Kasım 1922: Saltanatın kaldırılması
13 Ekim 1923: Ankara'nın başkent ilan edilmesi
29 Ekim 1923: Cumhuriyet'in ilanı
3 Mart 1924: Halifeliğin kaldırılması
20 Nisan 1924: 1924 Anayasası'nın kabulü
2Atatürk Dönemi İnkılapları
Atatürk döneminde yapılan inkılaplar toplumun her alanını kapsamıştır. Bu inkılaplar siyasi, hukuki, eğitim-kültür, ekonomik ve toplumsal alanlarda gerçekleştirilmiştir.
Siyasi Alanda İnkılaplar
1922: Saltanatın kaldırılması
1923: Cumhuriyet'in ilanı
1924: Halifeliğin kaldırılması
1930: Kadınlara belediye seçimlerinde seçme hakkı
1934: Kadınlara milletvekili seçme ve seçilme hakkı
Hukuk Alanında İnkılaplar
1924: Şer'iye Mahkemeleri'nin kapatılması
1926: Türk Medeni Kanunu'nun kabulü (İsviçre'den)
1926: Türk Ceza Kanunu (İtalya'dan)
1926: Türk Ticaret Kanunu (Almanya'dan)
Eğitim ve Kültür Alanında
1924: Tevhid-i Tedrisat Kanunu (Eğitim birliği)
1928: Yeni Türk harflerinin kabulü
1931: Türk Tarih Kurumu'nun kurulması
1932: Türk Dil Kurumu'nun kurulması
1933: Üniversite reformu
3Çok Partili Dönem
Türkiye'de çok partili demokratik hayata geçiş denemeleri Atatürk döneminde başlamıştır. Ancak kalıcı çok partili sistem 1946'da kurulmuştur. İlk muhalefet partisi denemeleri başarısız olmuştur.
Çok Partili Hayat Denemeleri
1924: Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası (Kazım Karabekir) - Şeyh Sait İsyanı sonrası kapatıldı
1930: Serbest Cumhuriyet Fırkası (Fethi Okyar) - 99 gün sonra kendini feshetti
1946: Demokrat Parti'nin kurulması (Celal Bayar, Adnan Menderes)
1946: İlk çok partili seçim (14 Mayıs 1950'de DP iktidarı)
Tek Parti Dönemi (1923-1946)
Cumhuriyet Halk Partisi (CHP) döneminde ülke modernleşme sürecini yaşamıştır. Atatürk'ün vefatından (10 Kasım 1938) sonra İsmet İnönü Cumhurbaşkanı olmuş ve II. Dünya Savaşı dönemini yönetmiştir. Savaşa girilmemiş ancak ekonomik sıkıntılar yaşanmıştır.
4Demokrat Parti Dönemi
14 Mayıs 1950 seçimleriyle Demokrat Parti iktidara gelmiştir. Celal Bayar Cumhurbaşkanı, Adnan Menderes Başbakan olmuştur. Bu dönem Türkiye'nin demokratik tarihinde önemli bir dönüm noktasıdır.
DP Dönemi Önemli Gelişmeler
1950: Demokrat Parti iktidarı başladı
1950: Kore Savaşı'na asker gönderilmesi
1952: Türkiye'nin NATO'ya üyeliği
1954: DP'nin ikinci seçim zaferi
1955: Bağdat Paktı'nın kurulması
1960: 27 Mayıs askeri müdahalesi
DP Dönemi Değerlendirme
Demokrat Parti dönemi ekonomide liberal politikalar izlenmiş, altyapı yatırımları artmış, Marshall Yardımı ile tarımda makineleşme hız kazanmıştır. Ancak dönemin sonlarında basın özgürlüğü kısıtlanmış ve siyasi gerilim artmıştır.
5Türkiye'nin Modernleşmesi
Türkiye'nin modernleşme süreci Cumhuriyet'in ilanıyla birlikte sistematik bir şekilde başlamıştır. Toplumsal, ekonomik ve kültürel alanlarda köklü değişiklikler yapılmıştır.
Toplumsal Modernleşme
- 1925: Şapka Kanunu ve kıyafet değişikliği
- 1925: Tekke ve zaviyelerin kapatılması
- 1926: Uluslararası takvim ve saat sisteminin kabulü
- 1928: Uluslararası rakamların kabulü
- 1931: Ölçü birimlerinin değiştirilmesi (metre, kilogram)
- 1934: Soyadı Kanunu
Ekonomik Modernleşme
- 1923: İzmir İktisat Kongresi - Milli ekonomi hedefi
- 1924: İş Bankası'nın kurulması
- 1933: I. Beş Yıllık Kalkınma Planı
- 1934: Sümerbank ve Etibank'ın kurulması
- 1938: II. Beş Yıllık Kalkınma Planı (savaş nedeniyle uygulanamadı)
6Önemli Noktalar
Mutlaka Bilmen Gerekenler
- Cumhuriyet 29 Ekim 1923'te ilan edilmiştir; ilk Cumhurbaşkanı Müstafa Kemal Atatürk'tür
- Tevhid-i Tedrisat Kanunu (1924) eğitim birliğini sağlamıştır
- Medeni Kanun (1926) kadın-erkek eşitliğini hukuki olarak güvence altına almıştır
- Harf inkılabı (1928) okuma-yazma oranının artmasını sağlamıştır
- Kadınlara seçme-seçilme hakkı (1934) birçok Avrupa ülkesinden önce verilmiştir
- İlk çok partili seçim 1946'da, iktidar değişikliği 1950'de gerçekleşmiştir
Sık Yapılan Hatalar
- Saltanatın kaldırılması (1922) ile halifeliğin kaldırılmasını (1924) karıştırmak
- Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası (1924) ile Serbest Cumhuriyet Fırkası'nı (1930) karıştırmak
- Tevhid-i Tedrisat ile Harf İnkılabı'nın tarihlerini karıştırmak
- Kadınlara seçme hakkının verildiği yılı (belediye 1930, milletvekili 1934) karıştırmak
- DP dönemindeki olayların kronolojik sırasını karıştırmak
7Pratik Sorular
Öğrendiklerini test et! Aşağıdaki soruları çözmeye çalış.
Cumhuriyet'in ilanından önce atılan siyasi adımları kronolojik olarak sıralayınız.
Tevhid-i Tedrisat Kanunu'nun amacı nedir ve hangi yıl kabul edilmiştir?
Atatürk döneminde yapılan hukuk inkılaplarını ve hangi ülkelerden alındıklarını açıklayınız.
Çok partili hayata geçiş denemelerinin başarısız olma nedenlerini tartışınız.
Atatürk dönemindeki ekonomik politikaları (liberal ve devletçi) dönemlere ayırarak karşılaştırınız. Devletçiliğe geçişin nedenleri nelerdir?