İçindekiler
1Mondros Mütarekesi
Mondros Ateşkes Antlaşması, 30 Ekim 1918'de Osmanlı Devleti ile İtilaf Devletleri arasında imzalanmıştır. Bu antlaşma Osmanlı Devleti'nin fiilen sona erdiğinin göstergesidir.
Mondros'un Önemli Maddeleri
7. Madde: İtilaf Devletleri güvenliklerini tehdit edecek bir durum olursa herhangi bir stratejik noktayı işgal edebilecektir (en ağır madde)
Boğazların açılması: Çanakkale ve İstanbul Boğazları İtilaf kuvvetlerine açılacaktır
Ordu terhisi: Osmanlı ordusu terhis edilecek, silah ve cephane teslim edilecektir
Haberleşme kontrolü: Tüm ulaşım ve haberleşme araçları İtilaf kontrolüne geçecektir
Mütareke Sonrası İşgaller
Mondros sonrasında İngilizler Musul, Urfa, Maraş, Antep ve İstanbul'u; Fransızlar Adana, Mersin ve çevresini; İtalyanlar Antalya ve Konya civarını; Yunanlılar ise 15 Mayıs 1919'da İzmir'i işgal etmiştir. İzmir'in işgali Milli Mücadele'nin fiili başlangıcıdır.
2Kongreler Dönemi
Müstafa Kemal 19 Mayıs 1919'da Samsun'a çıkarak Milli Mücadele'yi örgütlemeye başlamıştır. Bu tarih Türk Kurtuluş Savaşı'nın başlangıcı kabul edilir.
Havza Genelgesi (28 Mayıs 1919)
İşgallerin protesto edilmesi ve mitingler düzenlenmesi istenmiştir. Milli bilincin uyanması hedeflenmiştir.
Amasya Genelgesi (22 Haziran 1919)
"Vatanın bütünlüğü, milletin bağımsızlığı tehlikededir" denilerek durum tespit edilmiştir. Milli bir kurul toplanması kararlaştırılmıştır. Kurtuluş Savaşı'nın gerekçesi ve amacı belirlenmiştir.
Erzurum Kongresi (23 Temmuz - 7 Ağüstos 1919)
Bölgesel amaçlı toplanmış ancak ulusal kararlar alınmıştır.
- Milli sınırlar içinde vatan bir bütündür, parçalanamaz
- Her türlü yabancı işgaline karşı millet birlikte direnecektir
- Manda ve himaye kabul edilemez
- Temsil Heyeti seçilmiştir (Başkan: Müstafa Kemal)
Sivas Kongresi (4-11 Eylül 1919)
Ulusal nitelikli kongre. Tüm cemiyetler "Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti" adı altında birleştirilmiştir.
- Manda ve himaye kesinlikle reddedilmiştir
- Temsil Heyeti tüm yurdu temsil eder hale gelmiştir
- Milli irade esas alınmıştır
3TBMM'nin Açılması
23 Nisan 1920'de Ankara'da Büyük Millet Meclisi açılmıştır. TBMM, yaşama ve yürütme yetkilerini kendinde toplamıştır. Müstafa Kemal Meclis Başkanı seçilmiştir.
23 Nisan 1920 - TBMM'nin Açılışı
TBMM "Olağanüstü yetkilere sahip bir meclis" olarak kurulmuştur. Güçler birliği ilkesiyle çalışmış, hem kanun yapma hem hükümeti denetleme yetkisine sahip olmuştur. Bu durum savaş koşullarının gerektirdiği hızlı karar alma ihtiyacından doğmuştur.
TBMM'ye Karşı İsyanlar
TBMM açıldıktan sonra Anadolu'da çeşitli isyanlar çıkmıştır:
Anzavur İsyanı: Biga ve Gönen çevresinde
Çerkez Ethem İsyanı: Düzenli orduya geçişe karşı
Bolu-Düzce İsyanları: İstanbul Hükümeti destekli
Bu isyanlar Hıyanet-i Vataniye Kanunu ve İstiklal Mahkemeleri ile bastırılmıştır.
4Doğu ve Güney Cepheleri
Doğu Cephesi (Ermenistan)
Komutan: Kazım Karabekir Paşa. Ermenilere karşı başarılı savaşlar verilmiştir.
Eylül 1920: Doğu taarruzu başladı
30 Ekim 1920: Kars alındı
3 Aralık 1920: Gümrü Antlaşması imzalandı
Gümrü Antlaşması, TBMM'nin uluslararası alanda imzaladığı ilk antlaşmadır.
Güney Cephesi (Fransızlar)
Maraş, Urfa ve Antep'te halk düzenli ordu yerine Kuvayımilliye birlikleriyle savaşmıştır.
12 Şubat 1920: Maraş'ın kurtuluşu
11 Nisan 1920: Urfa'nın kurtuluşu
25 Aralık 1921: Antep'in düşmesi (11 ay savunma)
20 Ekim 1921: Ankara Antlaşması (Fransa ile)
Antep "Gazi", Maraş "Kahraman", Urfa "Şanlı" unvanlarını almıştır.
5Batı Cephesi
Batı Cephesi, Kurtuluş Savaşı'nın en kritik cephesidir. Yunan ordusuna karşı verilen mücadeleler bu cephede gerçekleşmiştir.
I. İnönü Muharebesi (6-10 Ocak 1921)
Komutan: İsmet Paşa. Düzenli ordunun ilk büyük zaferidir. Bu zaferden sonra Londra Konferansı'na davet edilmiştir. Ayrıca I. İstiklal Marşı TBMM'de kabul edilmiştir (12 Mart 1921).
II. İnönü Muharebesi (23 Mart - 1 Nisan 1921)
Yunan ordusunun ikinci taarruzudur. Yine İsmet Paşa komutasında kazanılmıştır. Bu zafer sonrası İtalya Anadolu'dan çekilmeye başlamıştır.
Kütahya-Eskişehir Muharebeleri (Temmuz 1921)
Türk ordusu yenilgiyle karşılaşmış ve Sakarya Nehri'nin doğusuna çekilmiştir. Müstafa Kemal'e Başkomutanlık yetkisi verilmiştir (5 Ağüstos 1921). Tekalif-i Milliye Emirleri yayınlanmıştır.
Sakarya Meydan Muharebesi (23 Ağüstos - 13 Eylül 1921)
22 gün 22 gece süren bu muharebe, tarihin en uzun meydan muharebelerinden biridir.
"Hattı müdafaa yoktur, sathı müdafaa vardır. O satıh bütün vatandır." - Müstafa Kemal
Zafer sonrası: Müstafa Kemal'e "Gazi" unvanı ve "Mareşal" rütbesi verilmiştir. Türk-Sovyet dostluğu pekişmiş (Kars Antlaşması, 13 Ekim 1921), Fransa ile Ankara Antlaşması imzalanmıştır (20 Ekim 1921).
Büyük Taarruz (26-30 Ağüstos 1922)
Kurtuluş Savaşı'nın son ve en büyük askeri zaferdir.
26 Ağüstos: Taarruz başladı (Kocatepe'den)
30 Ağüstos: Başkomutanlık Meydan Muharebesi kazanıldı
9 Eylül: İzmir kurtarıldı
18 Eylül: Anadolu düşmandan tamamen temizlendi
30 Ağüstos Zafer Bayramı olarak kutlanmaktadır.
6Mudanya ve Lozan
Mudanya Ateşkes Antlaşması (11 Ekim 1922)
İsmet Paşa başkanlığında imzalanmıştır. Doğu Trakya savaşılmadan Türkiye'ye bırakılmıştır. Boğazlar ve İstanbul TBMM'ye devredilecektir. Yunan kuvvetleri Meriç Nehri'nin batısına çekilecektir.
Lozan Barış Antlaşması (24 Temmuz 1923)
Türk tarafını İsmet Paşa temsil etmiştir. Yeni Türk devletinin uluslararası tanınması sağlanmıştır.
Sınırlar: Batıda Meriç Nehri, Suriye ile Hatay hariç bugünkü sınır, Irak sınırı sonraya bırakıldı (Musul)
Kapitülasyonlar: Tamamen kaldırıldı
Boğazlar: Uluslararası komisyon yönetecek (1936 Montrö ile düzeltildi)
Osmanlı borçları: Taksitle ödenecek
Lozan, Türkiye Cumhuriyeti'nin kuruluş belgesidir ve tam bağımsızlığın tescilidir.
7Önemli Noktalar
Mutlaka Bilmen Gerekenler
- 19 Mayıs 1919 Milli Mücadele'nin başlangıcıdır
- Amasya Genelgesi Kurtuluş Savaşı'nın gerekçe ve amacını belirlemiştir
- Erzurum Kongresi bölgesel, Sivas Kongresi ulusal niteliktedir
- Gümrü Antlaşması TBMM'nin imzaladığı ilk antlaşmadır
- Sakarya Savaşı savunma savaşıdır; Büyük Taarruz taarruz savaşıdır
- Lozan Antlaşması ile kapitülasyonlar kaldırılmış ve Türkiye uluslararası tanınma kazanmıştır
Sık Yapılan Hatalar
- I. İnönü ile II. İnönü Muharebelerini ve sonuçlarını karıştırmak
- Erzurum Kongresi'ni ulusal, Sivas'ı bölgesel sanmak (tam tersi doğru)
- Sakarya Savaşı ile Büyük Taarruz'un tarihlerini karıştırmak
- Mudanya ile Lozan'ın içeriklerini karıştırmak (Mudanya: ateşkes, Lozan: barış)
- Kronolojik sıralamayı yanlış yapmak: Amasya → Erzurum → Sivas → TBMM
8Pratik Sorular
Öğrendiklerini test et! Aşağıdaki soruları çözmeye çalış.
Amasya Genelgesi, Erzurum Kongresi ve Sivas Kongresi'ni kronolojik olarak sıralayınız ve her birinin en önemli kararını yazınız.
Mondros Mütarekesi'nin 7. maddesi neden en ağır madde olarak değerlendirilmektedir?
Sakarya Meydan Muharebesi'nin siyasi ve askeri sonuçlarını karşılaştırmalı olarak açıklayınız.
Güney Cephesi'nde Kuvayımilliye birliklerinin mücadelesinin düzenli ordunun mücadelesinden farkı nedir?
Lozan Antlaşması'nda çözüme kavuşturulan ve çözüme kavuşturulamayan meseleleri ayrı ayrı değerlendiriniz. Çözülemeyen meselelerin akıbetini tartışınız.