İçindekiler
1Ek ve Kök Nedir?
Sözcüğün yapısını anlamak, Türkçenin matematiksel mantığını çözmek demektir. Kök, bir sözcüğün anlamlı en küçük parçasıdır. Ancak bu parçanın sözcüğün bütünüyle anlam ilişkisi kopmamalıdır. Ekler ise tek başına anlamı olmayan, köklere gelerek yeni anlamlar türeten veya kelimeler arası ilişki kuran görevli parçalardır.
Kök Bulma Kuralı
Bir kelimenin kökünü bulmak için kelimenin sonundan başlayarak ekleri tek tek atarız. Kalan parçanın kelimenin tamamıyla 'anlam ilişkisi' kurup kurmadığına bakarız. Örneğin 'balıkçı' kelimesinin kökü 'bal' değil 'balık'tır çünkü balla balıkçı arasında bir bağ yoktur.2Kök Türleri
Türkçede kökler temel olarak iki ana gruba ayrılır. Kelimenin sonuna '-mak/-mek' ekini getirerek bunu kolayca ayırt edebilirsin.
| Kök Türü | Özelliği | Örnek |
|---|---|---|
| İsim Kökü | Varlık ve kavramları karşılayan, -mak/-mek almayan kökler. | Kitap, Göz, Yol |
| Fiil Kökü | İş, oluş, hareket bildiren, -mak/-mek alabilen kökler. | Bak-, Koş-, Sev- |
| Sesteş Kök | Yazılışları aynı, anlamları tamamen farklı kökler. | Yaz (mevsim) / Yaz- (eylem) |
| Ortak (Kökteş) Kök | Aralarında anlam bağı bulunan hem isim hem fiil olan kökler. | Boya / Boya- |
Fiil Kökü Gösterimi
Fiil kökleri yazılırken sonuna kısa çizgi konularak mastar eki temsil edilir.
3Yapım Ekleri
Yapım ekleri, eklendiği kök veya gövdenin anlamını değiştirip ondan yeni bir kelime türeten eklerdir. Bu ekleri aldığında kelimenin yapısı artık 'türemiş' olur.
Gövde Kavramı
4Çekim Ekleri
Çekim ekleri, kelimenin anlamını değiştirmez; sadece kelimelerin cümle içinde diğer kelimelerle bağ kurmasını, zamanını, sayısını veya kime ait olduğunu belirtir.
İsim Çekim Ekleri
İsimlere gelen çekim ekleri: Çokluk eki (-lar/-ler), Hal ekleri (-i, -e, -de, -den), İyelik ekleri (aitlik), İlgi eki (tamlayan).Fiil Çekim Ekleri
Fiillere gelen çekim ekleri: Kip ekleri (zaman ve dilek) ve Şahıs ekleri (kişi).5Yapısı Bakımından Sözcükler
Ekleri öğrendiğimize göre artık kelimeleri yapılarına göre gruplandırabiliriz. Bu ayrım TYT'de 'Aşağıdakilerden hangisi yapısı bakımından farklıdır?' şeklinde karşımıza çıkar.
Yapım eki almamış, sadece çekim eki almış veya kök halindeki sözcüktür.
En az bir yapım eki almış sözcüktür.
En az iki kelimenin birleşmesiyle oluşan sözcüktür.
7Önemli Noktalar
Mutlaka Bilmen Gerekenler
- Kök ile gövde arasındaki anlam ilişkisi asla kopmamalıdır.
- Yapım ekleri kelimenin türünü veya anlamını değiştirir.
- Çekim ekleri kelimeye yeni bir anlam katmaz, sadece görev belirler.
- Bütün fiilimsi ekleri yapım eki kabul edilir.
- İyelik ekleri ile hal eklerini karıştırmak en yaygın sorulardandır.
- Gövdeden türemek demek, kelimenin en az iki yapım eki alması demektir.
Sık Yapılan Hatalar
- Kökü bulurken kelimeyle ilişkisiz en küçük parçayı kök sanmak.
- Çekim eklerini yapım ekiyle karıştırmak.
- Birleşmiş kelimeleri her zaman bitişik yazılır sanmak (ayrı yazılan birleşik fiiller de vardır).
- Fiilden isim yapan ekleri fark edememek.
8Pratik Sorular
Öğrendiklerini test et! Aşağıdaki soruları çözmeye çalış.
Sıkça Sorulan Sorular
Ek ve Kökler neden önemlidir?
Türkçe sondan eklemeli bir dil olduğu için kelime türetme ve cümle kurma mantığı tamamen ekler üzerine kuruludur. Bu konuyu bilmek hem yazım kurallarını hem de sözcük türlerini anlamayı sağlar.
İyelik eki ile belirtme hal eki nasıl ayırt edilir?
Kelimenin başına 'onun' zamirini getirin. Eğer cümle anlamlı oluyorsa o ek iyelik ekidir, olmuyorsa belirtme hal ekidir.
Sınavda bu konudan doğrudan soru gelir mi?
Evet, TYT'de 'sözcük yapısı' başlığı altında doğrudan soru gelmektedir. Ayrıca karma dil bilgisi sorularının vazgeçilmez bir parçasıdır.
Yapım eki alan her kelime türemiş midir?
Evet, bir kelime bir tane bile yapım eki alsa artık 'basit' olmaktan çıkar ve 'türemiş' sözcük kategorisine girer.
Kök bulurken nelere dikkat etmeliyim?
Kök, kelimenin tamamıyla anlamca ilgili en küçük parça olmalıdır. Kelime ile kök arasında mutlaka bir bağ kurmalısın.
Fiilimsiler neden yapım ekidir?
Çünkü fiilimsiler, fiil kök veya gövdelerine gelerek onları isim, sıfat veya zarf yaparlar; yani kelimenin türünü değiştirirler.