İçindekiler
1Gerçek Anlam (Temel Anlam)
Gerçek anlam, bir sözcüğün akla ilk gelen, sözlükteki temel anlamıdır. Sözcüğün herhangi bir benzetme veya mecaza başvurulmadan, olduğu gibi kullanıldığı anlamdır.
Örnekler
"Masanın ayağı kırıldı." → Gerçek anlam değil (mecaz)
"Çocuğun ayağı ağrıyor." → Gerçek anlam (vücut organı)
"Soğuk su içti." → Gerçek anlam (sıcaklık durumu)
"Soğuk bir insan." → Gerçek anlam değil (mecaz)
Nasıl Anlarız?
Sözcüğü cümleden çıkarıp tek başına düşündüğünde akla ilk gelen anlam gerçek anlamdır. Eğer sözcük bir benzetme veya aktarma yapılmadan kullanılmışsa gerçek anlamıyla kullanılmıştır.
2Mecaz Anlam
Mecaz anlam, bir sözcüğün gerçek anlamından tamamen uzaklaşarak başka bir anlam kazanmasıdır. Genellikle benzetme, kişileştirme veya anlam aktarması yoluyla oluşur.
Mecaz Anlam Örnekleri
"Bu konu beni çok yaktı." → Gerçekte yanma yok, üzme/zarara uğratma anlamında
"Sınavda battım." → Gerçekte batma yok, başarısız olma anlamında
"Haberi duyunca dondu." → Gerçekte donma yok, çok şaşırma anlamında
"Gözleri parlıyordu." → Gerçekte ışık yok, sevinme/heyecan anlamında
Deyimler ve Mecaz
Deyimler, kalıplaşmış mecaz anlamlı söz gruplarıdır. Deyimlerdeki sözcükler her zaman mecaz anlamlıdır:
Göz kulak olmak → dikkatle bakmak, ilgilenmek
Ağzını aramak → birinin ne düşündüğünü öğrenmeye çalışmak
Kulak kabartmak → gizlice dinlemeye çalışmak
3Yan Anlam
Yan anlam, bir sözcüğün gerçek anlamıyla bağlantısını kopararak, ancak bir benzerlik ilişkisiyle kazandığı yeni anlamdır. Mecaz anlamdan farkı, yan anlamda somut bir benzerlik ilişkisi vardır.
Yan Anlam Örnekleri
Göz: Gerçek anlam → organ | Yan anlam → iğnenin gözü, kapının gözü
Baş: Gerçek anlam → vücut bölümü | Yan anlam → dağın başı, masanın başı
Dil: Gerçek anlam → tat alma organı | Yan anlam → ayakkabının dili
Ağız: Gerçek anlam → yüz organı | Yan anlam → çantanın ağzı, mağaranın ağzı
Mecaz mı, Yan Anlam mı?
Yan anlamda şekil benzerliği vardır (iğnenin gözü, göze benzer). Mecaz anlamda şekil benzerliği yoktur, soyut bir aktarma vardır ("gözü yükseklerde" → hırs, istekli olma).
4Eş Anlamlı Sözcükler
Eş anlamlı (anlamdaş) sözcükler, yazılışları farklı olduğu halde aynı veya çok yakın anlama gelen sözcüklerdir. Genellikle Türkçe kökenli bir sözcükle yabancı kökenli karşılığı eş anlamlıdır.
Eş Anlamlı Sözcük Örnekleri
okul
= mektep
yürek
= kalp
güzel
= hoş
sözcük
= kelime
cümle
= tümce
ev
= konut
5Zıt Anlamlı Sözcükler
Zıt anlamlı (karşıt anlamlı) sözcükler, birbirinin tam tersi anlam taşıyan sözcüklerdir. Her sözcüğün zıt anlamlısı olmayabilir; özel isimler ve somut varlık isimleri genellikle zıt anlamlı olmaz.
Zıt Anlamlı Sözcük Örnekleri
güzel ↔ çirkin
sıcak ↔ soğuk
hızlı ↔ yavaş
uzun ↔ kısa
gelmek ↔ gitmek
açmak ↔ kapamak
Dikkat!
Bir sözcüğün zıt anlamlısı, o sözcüğün kullanıldığı anlama göre değişir. "Ağır çanta" → hafif çanta, "ağır hareket" → hızlı hareket. Bu nedenle zıt anlam sorusunda sözcüğün cümledeki anlamını doğru belirlemelisin.
6Eş Sesli Sözcükler
Eş sesli (sesteş) sözcükler, yazılışları ve okunuşları aynı olduğu halde tamamen farklı anlamlara gelen sözcüklerdir. Anlamları arasında hiçbir ilişki yoktur.
Eş Sesli Sözcük Örnekleri
YÜZ
1. Surat, çehre: "Yüzü güldü."
2. Sayı (100): "Yüz kişi geldi."
3. Suda yüzmek: "Havuzda yüzdü."
KOL
1. Vücut organı: "Kolunu kırdı."
2. Bir kuruluşun birimi: "Güvenlik kolu."
YÜZMEK
1. Suda hareket etmek: "Denizde yüzdü."
2. Deri soymak: "Hayvanın derisini yüzdü."
Eş Sesli mi, Çok Anlamlı mı?
Eş sesli: Anlamlar arasında hiçbir ilişki yok (yüz=surat ile yüz=100 arasında bağ yok). Çok anlamlı: Anlamlar arasında bir bağ var, gerçek anlamdan türemiş (göz=organ ile iğnenin gözü → şekil benzerliği var).
7Önemli Noktalar
Mutlaka Bilmen Gerekenler
- Gerçek anlam, sözcüğün sözlükteki ilk ve temel anlamıdır
- Mecaz anlamda gerçek anlamdan tamamen uzaklaşma vardır
- Yan anlamda şekil benzerliği korunur (somut→somut aktarma)
- Eş anlamlı sözcükler genellikle Türkçe-Arapça/Farsça çiftleridir
- Zıt anlamlılık sözcüğün cümledeki anlamına göre değişebilir
- Eş sesli sözcükler ile çok anlamlı sözcükler farklı kavramlardır
Sık Yapılan Hatalar
- Yan anlamı mecaz anlamla karıştırmak: Yan anlamda somut benzerlik, mecazda soyut aktarma var
- Eş sesli sözcükleri çok anlamlı sözcüklerle karıştırmak
- Zıt anlamı belirlerken sözcüğün cümledeki anlamını dikkate almamak
- Deyimlerdeki sözcükleri gerçek anlamıyla yorumlamak
- "Ağır" gibi çok anlamlı sözcükleri tek bir anlamla sınırlamak
8Pratik Sorular
Öğrendiklerini test et! Aşağıdaki soruları çözmeye çalış.
"Bu haber onu çok üzdü, yüreği sızladı." cümlesinde altı çizili sözcük hangi anlamda kullanılmıştır?
"Dağın eteğinde küçük bir köy vardı." cümlesindeki "etek" sözcüğü gerçek mi, yan anlam mı, mecaz anlam mı?
"Yolda bir kol saati buldum." ve "Sağ kolum ağrıyor." cümlelerindeki "kol" sözcükleri arasındaki anlam ilişkisini belirleyiniz.
"İşleri ağırdan almak onun huyu." cümlesindeki "ağır" sözcüğünün zıt anlamlısını bağlama uygun şekilde yazınız.
"Gözden düşmek" deyimindeki sözcüklerin anlam özelliklerini (gerçek/mecaz/yan) ayrı ayrı belirleyiniz ve deyimin bütün olarak anlamını açıklayınız.