İçindekiler
1Tarih Nedir? Bilimin Doğası ve Önemi
Tarih; geçmişte yaşamış insan topluluklarının faaliyetlerini, birbirleriyle olan ilişkilerini, yer ve zaman göstererek, sebep-sonuç ilişkisi içerisinde, belgelere dayanarak objektif bir şekilde inceleyen sosyal bir bilimdir. Tarihi diğer bilimlerden ayıran en büyük fark, deney ve gözlem yapılamamasıdır. Geçmişteki bir olayı laboratuvar ortamında tekrar yaşatamazsın, bu yüzden belgelere muhtacız.
Tarihin Öğesi: İnsan
Tarihin konusu sadece insandır. Doğal afetler (deprem, sel vb.) kendi başlarına coğrafyanın konusuyken, bu afetlerin insan toplulukları üzerindeki göç veya kıtlık gibi etkileri tarihin konusudur.Tarih Biliminin Temel Formülü
Olay + Olgu ⇒ Tarihi Süreç Olay (Vaka): Başlangıcı ve bitişi belli olan kısa süreli gelişmelerdir. Olgu (Vakıa): Olayların sonucunda uzun sürede meydana gelen değişimlerdir.2Tarih Biliminin Yöntemi ve Kaynak Bilgisi
Tarihçiler bir konuyu araştırırken '5T' kuralını uygularlar. Bu süreç, ham bilgiyi işleyerek bilimsel bir sentez oluşturmayı sağlar. Kaynaklar ise birinci el ve ikinci el olarak ikiye ayrılır. Unutma, birinci el kaynak her zaman daha güvenilirdir.
| Aşama | Açıklama |
|---|---|
| Tarama (Kaynak Arama) | Bilgi ve belgelerin toplanması aşamasıdır. |
| Tasnif (Sınıflandırma) | Elde edilen bilgilerin zamana, mekana veya konuya göre ayrılmasıdır. |
| Tahlil (Çözümleme) | Verilerin yeterli olup olmadığının kontrol edilmesidir. |
| Tenkit (Eleştiri) | Belgenin doğruluğunun ve güvenilirliğinin sorgulanmasıdır (İç ve Dış Tenkit). |
| Terkip (Sentez) | Bilgilerin birleştirilerek eserin oluşturulmasıdır. |
3Tarihe Yardımcı Olan Bilim Dalları
Tarih, tek başına her şeyi açıklayamaz. Diğer disiplinlerden destek alarak 'disiplinler arası' bir çalışma yürütür. Özellikle yazısız dönemlerde Arkeoloji en büyük dostumuzdur.
Bilim Dalları ve Alanları
Arkeoloji: Kazı bilimi (Yazısız dönemler için temeldir) Paleografya: Eski yazıların okunması Epigrafi: Kitabeler ve anıtlar üzerindeki yazılar Heraldik: Arma bilimi Etnografya: Kültür ve örf-adet bilimi4İnsanlığın Zamanı Ölçme Çabası: Takvimler
İnsanlar zamanı iki temel döngüye göre hesaplamışlardır: Güneş yılı ve Ay yılı. Türkler tarih boyunca kültürel ve dini etkileşimlerle farklı takvimler kullanmışlardır.
| Takvim | Esas | Kullanım Amacı/Nedeni |
|---|---|---|
| 12 Hayvanlı Türk Takvimi | Güneş Yılı | İslamiyet öncesi milli takvim. |
| Hicri Takvim | Ay Yılı | İslamiyet'in kabulüyle dini hayatı düzenlemek. |
| Celali Takvim | Güneş Yılı | Melihşah döneminde mali işleri düzenlemek. |
| Rumi Takvim | Güneş Yılı | Osmanlı'da sadece mali işler için. |
| Miladi Takvim | Güneş Yılı | Cumhuriyet dönemi modernleşme ve dış ticaret. |
Yıl Farkı Formülü
1 Güneş Yılı (365 gün) ≠ 1 Ay Yılı (354 gün) Ay yılı ile Güneş yılı arasında yaklaşık 11 günlük bir fark vardır. Bu durum Hicri takvimdeki dini günlerin her yıl geri gelmesine neden olur.5Tarih Yazıcılığının Gelişimi
Tarih yazıcılığı 'Hikayeci' (Masalsı) anlatımla başlamış, zamanla daha sorgulayıcı ve bilimsel bir kimlik kazanmıştır.
Heredot ve Thukydides
Heredot (Hikayeci Tarih) tarihin babası sayılırken, Thukydides (Öğretici/Pragmatik Tarih) olayların nedenlerini ve siyasi sonuçlarını sorgulayan ilk kişidir.7Önemli Noktalar
Mutlaka Bilmen Gerekenler
- Tarih biliminde deney ve gözlem asla yapılamaz.
- Tarihi bir olay, yaşandığı dönemin şartlarına göre değerlendirilmelidir.
- Olay (Vaka) kısa sürelidir, Olgu (Vakıa) uzun süreli ve süreklidir.
- Yazının icadı (M.Ö. 3200) tarihin başlangıcı olarak kabul edilir.
- Türklerin kullandığı tek ay esaslı takvim Hicri Takvim'dir.
- Tarih araştırmalarında en güvenilir aşama 'Tenkit' (Eleştiri) aşamasıdır.
- Arkeoloji, özellikle yazısız tarih öncesi dönemlerin aydınlatılmasında en önemli bilimdir.
Sık Yapılan Hatalar
- Tarihi olaylarda deney yapılabileceğini düşünmek.
- Geçmişteki bir olayı bugünün ahlak ve hukuk kurallarıyla yargılamak.
- Olay ve olgu kavramlarını birbirine karıştırmak.
- Tüm takvimlerin Güneş yılı esaslı olduğunu sanmak (Hicri takvim Ay esaslıdır).
- Tarih öncesi devirlerin (yazı yokken) aydınlatılmasında Paleografya'dan yararlanıldığını sanmak.
8Pratik Sorular
Öğrendiklerini test et! Aşağıdaki soruları çözmeye çalış.
Sıkça Sorulan Sorular
Tarih ve Zaman konusundan sınavda kaç soru çıkar?
TYT Tarih testinde her yıl doğrudan veya dolaylı olarak 1 adet soru gelmektedir. Genellikle yorum ve kavram bilgisi ölçülür.
Olay ve Olgu arasındaki farkı nasıl ayırt ederim?
Olay; tek, somut ve kısa sürelidir (İstanbul'un Fethi). Olgu; genel, soyut ve uzun süreli bir süreci ifade eder (Türkleşme).
Tarih bilimi neden deney yapamaz?
Çünkü tarihin konusu geçmişte olup bitmiştir. Geçmişteki olaylar aynı şartlarda tekrar edilemeyeceği için fen bilimlerindeki gibi deney yapılamaz.
En güvenilir tarihi kaynak hangisidir?
Olayın geçtiği döneme ait olan 'Birinci El Kaynaklar' (kitabeler, paralar, mühürler) en güvenilir kaynaklardır.
Tarih öncesi dönem ne demektir?
Yazının icadından önceki (M.Ö. 3200 öncesi) dönemlere tarih öncesi devirler denir. Bu dönemde yazılı belge yoktur.
Miladi takvimin başlangıcı nedir?
Hz. İsa'nın doğumu (0) başlangıç kabul edilir. Ancak takvim Gregoryen reformuyla bugünkü son halini almıştır.
İlgili Konular
İnsanlığın İlk Dönemleri
Yazının icadından önceki ve sonraki ilk medeniyetlerin gelişimi.
Orta Çağda Dünya
Feodalizmden imparatorluklara Orta Çağ dünyasının siyasi ve sosyal yapısı.
İslam Medeniyetinin Doğuşu
İslamiyet'in ortaya çıkışı ve Hicri takvimin temelini oluşturan olaylar.
İlk ve Orta Çağlarda Türk DünyasıTarih
İlk ve Orta Çağlarda Türk Dünyası Konu Anlatımı | TYT AYT Tarih | Koç'a Sor konusunu inceleyin.