İçindekiler
1Atom Yapısı ve Temel Kavramlar
Atom, maddenin kimyasal yollarla parcalanamayan en küçük yapı taşıdır. Her atom bir cekirdek ve cekirdek etrafındaki elektronlardan oluşur. Cekirdekte protonlar (+) ve notronlar (yuksuz) bulunur, elektronlar (-) ise enerji düzeylerinde hareket eder.
Bir elementin kimliğini belirleyen şey proton sayısı'dır. Proton sayısı = Atom numarası (Z). Notr bir atomda proton sayısı = elektron sayısıdır. Kutle numarası (A) ise proton + notron toplamıdır.
A = Z + N
A: Kutle numarası, Z: Atom numarası (proton sayısı), N: Notron sayısı
Elektron Dizilimi
Elektronlar enerji düzeylerine belirli kurallarla yerleşir:
1s, 2s, 2p, 3s, 3p, 4s, 3d, 4p, 5s... (Aufbau ilkesi)
Her orbital en fazla 2 elektron alır (Pauli ilkesi).
İzotop: Proton sayıları aynı, notron sayıları farklı atomlardır. Orneğin karbon-12 ve karbon-14 birbirinin izotopudur. İzotoplar kimyasal özellikleri aynı, fiziksel özellikleri farklı olan atomlardır.
2Periyodik Tablonun Yapısı
Modern periyodik tablo, elementleri artan atom numaralarına göre sıralar. Dmitri Mendeleyev tarafından 1869'da ilk hali oluşturulmuş, daha sonra Henry Moseley atom numarasına göre düzenlenmiştir. Bugunku tabloda 118 element bulunmaktadır.
Periyodik tabloda yatay satırlara periyot, dikey sutunlara grup denir. Aynı gruptaki elementler benzer kimyasal özelliklere sahiptir, cunku son katmandaki (değerlik) elektron sayıları aynıdır.
Tablo Yapısı
7 Periyot
Yatay satırlar (enerji düzeyi sayısı)
18 Grup
Dikey sutunlar (değerlik e- sayısı)
s, p, d, f Bloğu
Son elektronun girdiği orbitale göre
118 Element
Doğal + yapay elementler
3Periyotlar ve Gruplar
Periyotlar (Yatay Satırlar)
Periyot numarası, o elementin kaç enerji düzeyi (katman) olduğunu gösterir.
Önemli Gruplar
Neden Aynı Gruptaki Elementler Benzer?
Aynı gruptaki elementlerin son katman elektron dizilimi aynıdır. Orneğin 1A grubundaki tüm elementlerin son katmanında 1 elektron vardır. Kimyasal özellikleri değerlik elektronları belirler.
4Periyodik Özellikler
Periyodik tabloda elementlerin bazı özellikleri düzenli olarak değişir. Bu özelliklerin periyot ve grup boyunca nasıl değiştiğini bilmek sınavlarda çok soru getiren bir konudur.
Atom Yarıcapı
Atomun cekirdek merkezinden en dış elektron katmanına olan uzaklıktır.
Periyotta →
Azalır
Proton artar, cekim artar
Grupta ↓
Artar
Katman sayısı artar
İyonlaşma Enerjisi (İE)
Gaz halindeki bir atomdan 1 elektron koparmak için gereken minimum enerjidir.
Periyotta →
Artar
Cekim kuvveti artar
Grupta ↓
Azalır
Elektron cekirdekten uzaklaşır
Elektronegatiflik (EN)
Bir atomun bağ elektronlarını kendine cekme eğilimidir. En yüksek: Flor (F).
Periyotta →
Artar
Ametal karakteri artar
Grupta ↓
Azalır
Cekirdek etkisi azalır
Elektron İlgisi ve Metalik-Ametalik Karakter
Elektron ilgisi: Gaz halindeki notr atoma 1 elektron eklendiğinde acığa cıkan enerjidir.
Metalik Karakter
Sol alt kose en yüksek
Elektron verme eğilimi
Ametalik Karakter
Sağ üst kose en yüksek
Elektron alma eğilimi
5Element Sınıflandırma
Elementler genel olarak metaller, ametaller ve yarı metaller olarak uc gruba ayrılır.
| Özellik | Metaller | Ametaller |
|---|---|---|
| Elektron eğilimi | Elektron verir (+) | Elektron alır (-) |
| İletkenlik | İyi iletken | Yalıtkan (C hariç) |
| Parlama | Parlaktır | Mat görünümlü |
| Hal (oda sıcaklığı) | Katı (Hg hariç) | Katı, sıvı, gaz |
| Bağ turu | Metalik bağ | Kovalent bağ |
| Oksit turu | Bazik oksit | Asidik oksit |
Yarı Metaller (Metaloidler)
B, Si, Ge, As, Sb, Te, Po gibi elementler hem metal hem ametal özelliği gösterir. Periyodik tabloda merdiven çizgisi uzerinde yer alırlar. Yarı iletken özellikleri nedeniyle teknolojide çok önemlidirler (Si → cipler).
6Önemli Noktalar
Mutlaka Bilmen Gerekenler
- Atom numarası (proton sayısı) elementin kimliğini belirler
- Aynı gruptaki elementlerin değerlik elektron sayısı aynıdır
- Periyot numarası = Enerji düzeyi (katman) sayısı
- Atom yarıcapı periyotta sağa gidince azalır, grupta aşağı inince artar
- İyonlaşma enerjisi ve elektronegatiflik, atom yarıcapıyla ters orantılıdır
- En elektronegatif element Flor (F), en büyük atom yarıcapı sol alt kosededir
- Soy gazlar kararlıdır, tepkimeye girmez (8A grubu)
Sık Yapılan Hatalar
- Atom yarıcapı ile iyon yarıcapını karıştırmak (katyon < atom, anyon > atom)
- Periyodik özelliklerin değişim yonlerini ters yazmak
- d bloğu gecis metallerinde elektron dizilimi istisnalarını unutmak (Cr, Cu)
- Soy gazların elektronegatiflik değeri olmadığını unutmak
- Hidrojenin metal olmadığını, 1A grubunda ama ametal olduğunu unutmak
7Pratik Sorular
Oğrendiklerini test et! Aşağıdaki soruları çözmeye calış.
₁₁Na elementinin elektron dizilimini yazınız ve periyodik tablodaki yerini (periyot, grup) belirleyiniz.
₉F, ₁₁Na ve ₁₂Mg elementlerini atom yarıcapına göre büyükten kucuğe sıralayınız.
3. periyot elementlerinden hangisinin iyonlaşma enerjisi en yüksektir? Nedenini acıklayınız.
₁₇Cl⁻ iyonu ile ₁₉K⁺ iyönünün elektron dizilimlerini karşılaştırınız. Hangisinin iyon yarıcapı daha büyüktur?
Elektron dizilimi [Ar] 3d⁵ 4s¹ olan elementin adını, grubunu ve bu dizilimin neden beklenen dizilimden farklı olduğunu acıklayınız.