İçindekiler
1Sosyal Etki ve Sosyal İlişkiler Nedir?
Sosyal etki; bir kişinin veya bir grubun, başka bir kişinin düşünce, duygu veya davranışlarında yarattığı değişikliği ifade eder. Çevremizdeki insanların varlığı, hatta bazen sadece hayali varlıkları bile kararlarımızı etkiler. Neden moda olan kıyafetleri giyeriz ya da neden bir kuyrukta beklerken kimse söylemese de sıraya gireriz? İşte tüm bu soruların cevabı sosyal etkinin gücünde saklıdır.
Temel Kavram: Sosyal Psikoloji
Bireyin, başkalarının gerçek, hayali veya örtük varlığından nasıl etkilendiğini inceleyen bilim dalıdır. Sosyal etki bu disiplinin temel inceleme nesnesidir.Sosyal Etkinin Gücü
Birey, bir grubun üyesi olduğu andan itibaren 'tekil' mantığından sıyrılıp 'grup dinamiği'ne göre hareket etme eğilimi gösterir.2Sosyal Etki Türleri ve Uyma Davranışı
İnsanlar neden başkalarına uyar? Bu soruyu cevaplamak için sosyal etkiyi üç ana başlıkta incelemeliyiz. Sosyal etki, bazen sadece dışsal bir zorlamayla (itaat), bazen birine benzeme arzusuyla (özdeşleşme), bazen de bilginin doğruluğuna inanarak (benimseme) gerçekleşir.
| Etki Türü | Temel Motivasyon | Kalıcılık |
|---|---|---|
| İtaat (Boyun Eğme) | Ödül alma veya cezadan kaçınma | Düşük (Baskı kalkınca biter) |
| Özdeşleşme | Sevilen/Saygı duyulan kişiye benzeme | Orta (İlişki sürdüğü sürece) |
| Benimseme | Bilginin doğruluğuna inanma | Yüksek (İçselleştirilir) |
Solomon Asch ve Uyma Deneyi
Asch, çizgilerin uzunluğu deneyiyle, grubun yanlış olduğu bariz olsa bile bireyin gruba uymak için yanlış cevap verebildiğini kanıtlamıştır. Bu, normatif sosyal etkinin en büyük kanıtıdır.3Sosyal Etkiyi Belirleyen Faktörler
Her grup her bireyi aynı derecede etkilemez. Sosyal etkinin gücünü belirleyen bazı değişkenler vardır. Grubun büyüklüğü, grubun söz birliği (ittifak) ve bireyin özgüveni bu süreçte kritik rol oynar.
Latané'nin Sosyal Etki Kuramı
I = f(S · I · N) Bu formülasyona göre Sosyal Etki (I); kaynağın gücü (S), etkinin yakınlığı (I) ve kaynak sayısının (N) bir fonksiyonudur. Kaynak sayısı arttıkça etki artar ancak bir noktadan sonra bu artış yavaşlar.4Sosyal İlişkiler ve Türleri
Sosyal ilişkiler, en az iki kişi arasında belirli bir süre devam eden, anlamlı etkileşimlerdir. İlişkilerimizi genellikle çıkar, sevgi veya zorunluluk temellerine oturturuz. Psikoloji bu ilişkileri 'birincil' ve 'ikincil' olarak ikiye ayırır.
| Birincil İlişkiler | İkincil İlişkiler |
|---|---|
| Duygusal bağlar güçlüdür (Aile, yakın dostlar). | Resmi ve çıkar odaklıdır (İş arkadaşlığı, bürokrasi). |
| Yüz yüze ve samimidir. | Genellikle yazılı kurallara dayanır. |
| Biz duygusu hakimdir. | Ben ve görev bilinci hakimdir. |
5Tutumlar ve Davranış İlişkisi
Tutumlar, bir nesneye, kişiye veya duruma karşı sahip olduğumuz zihinsel hazırlık durumlarıdır. Her tutumun üç bileşeni vardır: Bilişsel (inanış), Duygusal (hisler) ve Davranışsal (hareket eğilimi). Ancak dikkat et; her tutum her zaman davranışa dönüşmeyebilir!
Tutumun Bileşenleri
B: Bilişsel Bileşen (Bilgi ve inançlar) D: Duygusal Bileşen (Hoşlanma veya hoşlanmama) H: Hareket/Davranışsal Bileşen (Eylem eğilimi)Leon Festinger: Bilişsel Çelişki
Bireyin inançları ile davranışları çeliştiğinde yaşadığı huzursuzluktur. Kişi bu huzursuzluğu gidermek için ya davranışını ya da tutumunu değiştirir.7Önemli Noktalar
Mutlaka Bilmen Gerekenler
- Sosyal etki; itaat, özdeşleşme ve benimseme olarak üç yolla gerçekleşir.
- Asch deneyi uyma davranışını, Milgram deneyi ise itaat davranışını inceler.
- Grubun büyüklüğü arttıkça sosyal etki artar ama bu artış azalarak devam eder.
- Bilişsel çelişki kuramı, tutum ve davranış arasındaki uyumsuzluğu açıklar.
- Birincil ilişkiler duygusal, ikincil ilişkiler rasyonel ve resmi temellidir.
- Tutumlar her zaman gözlemlenebilir davranışlara yol açmaz.
Sık Yapılan Hatalar
- Sosyal etki ile sosyal ilişkiyi karıştırmak; etki bir süreçtir, ilişki bir yapıdır.
- İtaat ve benimsemeyi aynı sanmak; itaat dışsal baskıyla, benimseme içsel inançla olur.
- Tutumların sadece 'duygu'dan ibaret olduğunu düşünmek (Bilişsel ve davranışsal boyutları unutma).
- Grubun her zaman olumsuz etkilediğini varsaymak (Sosyal kolaylaştırma gibi olumlu etkiler de vardır).
8Pratik Sorular
Öğrendiklerini test et! Aşağıdaki soruları çözmeye çalış.
Sıkça Sorulan Sorular
Sosyal etki ve sosyal ilişkiler nedir?
Sosyal etki, başkalarının varlığının bireyin davranışlarını değiştirmesidir. Sosyal ilişkiler ise bu etkileşimlerin zamanla kalıcı ve anlamlı bağlara dönüşmesidir.
Sınavda bu konudan kaç soru gelir?
AYT Felsefe Grubu Psikoloji testinde genellikle her yıl 1 soru bu alandan (sosyal psikoloji) gelmektedir.
Asch ve Milgram deneyleri arasındaki fark nedir?
Asch deneyi bireyin akran grubuna uyma isteğini ölçerken, Milgram deneyi bireyin bir otorite figürüne olan itaatini ölçer.
Tutumlar değişebilir mi?
Evet, ikna edici iletişim, bilişsel çelişkinin giderilmesi veya yeni yaşantılar yoluyla tutumlar zamanla değişebilir.
Sosyal kolaylaştırma ne demektir?
Bireyin iyi bildiği bir işi, başkalarının varlığında daha hızlı ve hatasız yapması durumudur.
Bu konuyu nasıl çalışmalıyım?
Öncelikle temel kavramları (uyma, itaat, tutum) öğrenmeli, ardından ünlü sosyal psikoloji deneylerinin sonuçlarını analiz etmelisin.