İçindekiler
1Psikolojinin Temel Süreçleri Nedir?
Psikolojinin temel süreçleri, bir canlının çevresindeki uyarıcıları almasıyla başlayan ve bu uyarıcılara anlam vererek bir tepki oluşturmasıyla sonlanan süreçler bütünüdür. Bu süreçler sadece dışarıdan gözlenebilen 'davranışları' değil, aynı zamanda zihinde gerçekleşen 'bilişsel' süreçleri de kapsar. Psikoloji bilimi, organizmanın hem biyolojik yapısını hem de çevresel etkileşimlerini inceleyerek insanın neden belirli bir şekilde davrandığını açıklamaya çalışır.
Temel Kavram: Organizma
Psikolojide organizma, canlı bir varlığı (insan veya hayvan) ifade eder. Her organizma, kalıtım ve çevrenin etkileşimiyle şekillenen benzersiz bir yapıdır.Psikolojinin Temel Formülü
Psikolojide davranış, organizma ile uyarıcı arasındaki etkileşimin bir sonucudur. Davranış (D) genellikle Uyarıcı (U) ve Organizma (O) değişkenlerine bağlı bir fonksiyondur.2Uyarılma ve Duyum: Dünyayı Algılamanın İlk Adımı
Dış dünyadan veya vücut içinden gelen, duyu organlarını harekete geçiren her türlü enerjiye 'uyarıcı' denir. Bu uyarıcıların duyu organları tarafından sinirsel iletilere dönüştürülüp beyne ulaştırılmasına ise 'duyum' (sensation) diyoruz. Ancak her uyarıcı duyuma neden olmaz; bir uyarıcının duyumsanabilmesi için belirli bir eşiği aşması gerekir.
Duyum Eşikleri
E(alt): Alt Eşik: Organizmanın bir uyarıcıyı fark edebildiği en düşük şiddet düzeyi. E(ust): Üst Eşik: Duyunun artık ayırt edilemediği veya acı verdiği en yüksek şiddet düzeyi. Δ I: Fark Eşiği: İki uyarıcı arasındaki şiddet farkının ayırt edilebildiği en küçük miktar.Aşırı ve Yetersiz Uyarılma
Organizma, normal fonksiyonlarını sürdürebilmek için dengeli bir uyarılma düzeyine ihtiyaç duyar. Çok fazla gürültüye maruz kalmak 'aşırı uyarılma', karanlık ve sessiz bir odada uzun süre kalmak 'yetersiz uyarılma' (duyusal yoksunluk) durumudur.3Algı: Duyumlara Anlam Yükleme
Duyum fiziksel bir süreçken, algı (perception) psikolojik ve zihinsel bir süreçtir. Algı, beyne ulaşan duyumların organize edilmesi, yorumlanması ve anlamlandırılmasıdır. Örneğin, kulağınıza gelen bir ses dalgası duyumdur; bu sesin 'en sevdiğiniz şarkı' olduğunu anlamanız ise algıdır.
| Özellik | Duyum (Sensation) | Algı (Perception) |
|---|---|---|
| Doğası | Fizyolojik / Ham veri | Psikolojik / İşlenmiş veri |
| Süreç | Pasif (Duyu organı alır) | Aktif (Zihin yorumlar) |
| Bireysellik | Genellikle nesneldir | Özneldir (Kişiden kişiye değişir) |
Gestalt İlkeleri
Zihnimiz nesneleri parçalar halinde değil, bütünsel bir yapıda algılar. Yakınlık, benzerlik, tamamlama ve süreklilik en temel algısal örgütleme ilkeleridir.4Alışma ve Duyarsızlaşma
Öğrencilerin en çok karıştırdığı iki kavram budur. Alışma fiziksel/duyusal bir süreçken, duyarsızlaşma daha çok duygusal bir süreçtir. Bir ortama girdiğinizde duyduğunuz ağır kokuyu bir süre sonra hissetmemeniz 'alışma'dır.
5Psikolojik Araştırmalarda Değişkenler
Psikolojinin temel süreçlerini bilimsel olarak incelemek için deneyler yapılır. Bu deneylerde değişkenler arasındaki neden-sonuç ilişkisi kurulur. Sınavlarda en çok sorulan kısımlardan biri bağımsız ve bağımlı değişken ayrımıdır.
| Değişken Türü | Tanımı | Deneydeki Rolü |
|---|---|---|
| Bağımsız Değişken | Araştırmacının değiştirdiği etken | Neden (Sebep) |
| Bağımlı Değişken | Bağımsız değişkene bağlı değişen sonuç | Sonuç |
| Kontrol Grubu | Üzerinde işlem yapılmayan grup | Kıyaslama noktası |
6Bilişsel Süreçler: Bellek ve Düşünme
Duyum ve algıdan sonra gelen aşama, bu bilgilerin saklanması ve işlenmesidir. Bellek (hafıza), bilgiyi kodlama, depolama ve geri çağırma süreçlerini içerir. Düşünme ise kavramlar aracılığıyla sorun çözme, yargılama ve karar verme sürecidir.
Önemli Kuramcı: Jean Piaget
Bilişsel gelişim kuramıyla tanınır. İnsan zihninin şemalar aracılığıyla bilgiyi nasıl yapılandırdığını ve yaşa bağlı olarak bilişsel süreçlerin nasıl değiştiğini açıklamıştır.8Önemli Noktalar
Mutlaka Bilmen Gerekenler
- Duyum fiziksel bir uyarımdır, algı ise bu uyarımın zihinsel yorumudur.
- Uyarıcıların fark edilebilmesi için alt ve üst eşik arasında olması gerekir.
- Alışma duyu organının yorulmasıdır, duyarsızlaşma duyguların körelmesidir.
- Bağımsız değişken 'neden', bağımlı değişken ise 'sonuç'tur.
- Gestalt kuramına göre bütün, parçaların toplamından daha fazladır.
- Dikkat, algıda seçiciliği etkileyen en önemli içsel faktörlerden biridir.
Sık Yapılan Hatalar
- Alışma ve duyarsızlaşma kavramlarını birbirinin yerine kullanmak.
- Bağımlı ve bağımsız değişkenin yerini karıştırmak.
- Duyum ve algıyı aynı süreç sanmak (Duyum biyolojiktir, algı psikolojiktir).
- Her uyarılmanın bir duyuma yol açacağını düşünmek (Eşik altı uyarıcılar duyumsanmaz).
9Pratik Sorular
Öğrendiklerini test et! Aşağıdaki soruları çözmeye çalış.
Sıkça Sorulan Sorular
Psikolojinin temel süreçleri nedir?
Canlının çevresiyle etkileşimini sağlayan duyum, algı, bellek, öğrenme ve düşünme gibi biyolojik ve zihinsel süreçlerin tamamıdır.
Alışma ve duyarsızlaşma farkı nedir?
Alışma duyu organlarının (göz, burun vb.) bir uyarıcıya karşı duyarlılığını kaybetmesidir; duyarsızlaşma ise korku, heyecan gibi duygusal tepkilerin azalmasıdır.
Bağımsız değişkeni nasıl bulurum?
Deneyde sonucu etkileyen, araştırmacının 'neden' olarak seçtiği değişkene bakmalısınız. Genelde '...-in etkisi' cümlesindeki ilk kısımdır.
Sınavda bu konudan kaç soru gelir?
AYT Felsefe Grubu testindeki 3 psikoloji sorusundan genellikle 1 tanesi doğrudan bu üniteyle ilgilidir.
Algıda seçicilik ne demektir?
Organizmanın çevredeki binlerce uyarıcı arasından sadece ilgisini çeken veya ihtiyacı olanlara odaklanmasıdır.
Eşik altı algılama mümkün müdür?
Bilimsel olarak duyum eşiğinin altındaki uyarıcılar bilinçli olarak fark edilmez, ancak bazı araştırmalar bu uyarıcıların bilinçaltını etkileyebileceğini (subliminal) savunur.