İçindekiler
1Halk Edebiyatı Nedir?
Halk Edebiyatı, Türklerin İslamiyet'i kabulünden önce başlattıkları sözlü edebiyat geleneğinin İslamiyet sonrasında da devam eden koludur. Halkın içinden çıkan sanatçıların, halkın diliyle ve yine halkın yaşam biçimini yansıtarak oluşturduğu bu edebi gelenek, yüzyıllar boyunca canlılığını korumuştur. Divan edebiyatı saray ve medrese çevresinde şekillenirken, Halk edebiyatı doğrudan hayatın içinde, tarlada, kışlada ve tekkede gelişim göstermiştir.
Temel Karakteristik
Bu edebiyatın en temel ölçüsü 'samimiyet' ve 'yalınlık'tır. Dil, halkın konuştuğu sade Türkçedir; ölçü ise milli ölçümüz olan hece ölçüsüdür.| Özellik | Halk Edebiyatı | Divan Edebiyatı |
|---|---|---|
| Dil | Sade, halkın konuştuğu Türkçe | Ağır, Arapça-Farsça tamlamalı |
| Ölçü | Hece Ölçüsü | Aruz Ölçüsü |
| Nazım Birimi | Dörtlük | Beyit |
| Uyak Anlayışı | Genellikle yarım uyak | Tam ve zengin uyak |
2Halk Edebiyatının Genel Özellikleri
Şimdi bu geleneğin yapı taşlarına bakalım. Halk edebiyatı bir 'sözlü kültür' birikimidir. Ürünler çoğunlukla doğaçlama (irticâlen) söylenir ve müzik eşliğinde (saz, kopuz) icra edilir.
Şekil ve İçerik Kuralı
Kritik Terimler
Şiirlerin toplandığı el yazması defterler
Aşıkların son dörtlükte mahlaslarını söylemesi
Hazırlıksız, o an doğaçlama söyleme
31. Anonim Halk Edebiyatı
Söyleyeni belli olmayan, halkın ortak malı sayılan ürünlerden oluşur. Bu gelenekte ürünler ağızdan ağıza yayılarak günümüze ulaşmıştır.
Nazım Biçimleri
Mani, Türkü, Ağıt ve Ninni en önemli nazım biçimleridir. Özellikle Mani, tek dörtlükten oluşması ve uyak düzeniyle ayırt edilir.42. Aşık (Din Dışı) Halk Edebiyatı
Aşık adı verilen gezgin şairlerin 'saz' eşliğinde icra ettikleri edebiyattır. Aşıklar genellikle usta-çırak ilişkisiyle yetişir veya 'rüya görüp bade içerek' aşık olduklarına inanılır.
Nazım Biçimleri ve Türleri
Biçimler: Koşma, Semai, Varsağı, Destan. Türler (Koşmaya göre): Güzelleme (aşk), Koçaklama (yiğitlik), Taşlama (eleştiri), Ağıt (ölüm).| Tür | Önemli Temsilci | Belirgin Özellik |
|---|---|---|
| Koçaklama | Köroğlu / Dadaloğlu | Kavga ve yiğitlik teması |
| Güzelleme | Karacaoğlan | Lirik, aşk ve doğa anlatımı |
| Taşlama | Seyrani | Toplumsal yergi |
| Destan | Kayıkçı Kul Mustafa | Uzun, toplumsal olaylar |
53. Dini-Tasavvufi (Tekke) Edebiyatı
Temel amacı dini ve tasavvufi düşünceleri halka yaymaktır. Kurucusu 12. yüzyılda Ahmed Yesevi kabul edilir. Bu gelenekte 'Vahdet-i Vücud' (Varlığın birliği) düşüncesi hakimdir.
Nazım Türleri
İlahi: Allah aşkını konu alan her türlü ezgili şiir. (Yunus Emre) Nefes: Bektaşi şairlerin yazdığı ilahiler. (Kaygusuz Abdal) Nutuk: Tarikata yeni girenlere ders veren şiirler. Devriye: İnsanın Allah'tan gelip tekrar Allah'a dönmesini anlatan şiirler. Şathiye: Allah ile şakalı bir dille konuşuyormuş gibi yazılan ancak derin anlamları olan şiirler.7Önemli Noktalar
Mutlaka Bilmen Gerekenler
- Halk edebiyatı Anonim, Aşık ve Tekke olmak üzere üç koldan ilerler.
- Nazım birimi dörtlük, temel ölçü hece ölçüsüdür.
- Karacaoğlan (17. yy) Aşık edebiyatının en lirik ve önemli ismidir.
- Yunus Emre (13. yy) Tekke edebiyatının zirve ismidir.
- Mani, 7'li hece ölçüsüyle yazılan en kısa nazım biçimidir.
- Şairlerin şiirlerini topladığı defterlere 'Cönk' denir.
- Koşmanın türleri olan Güzelleme, Koçaklama ve Taşlama sınavların vazgeçilmezidir.
Sık Yapılan Hatalar
- Mani ve Koşmayı birbirine karıştırmak (Hece sayıları farklıdır: 7 vs 11).
- Varsağı'yı Semai ile karıştırmak (Varsağı'da 'Bre, Hey, Behey' gibi ünlemler bulunur).
- Halk edebiyatında hiç aruz kullanılmadığını sanmak (Bazı şehirli aşıklar aruz da kullanmıştır).
- İlahi ve Nefes'i aynı şey sanmak (Nefes, Bektaşi geleneğine özgü bir ilahi türüdür).
8Pratik Sorular
Öğrendiklerini test et! Aşağıdaki soruları çözmeye çalış.
Sıkça Sorulan Sorular
Halk Edebiyatı ne zaman başladı?
İslamiyet öncesi sözlü geleneğin devamı olsa da, asıl karakteristik özelliklerini 13. yüzyıldan itibaren (Yunus Emre gibi isimlerle) belirginleştirmiştir.
AYT'de en çok hangi şairler çıkar?
Yunus Emre, Karacaoğlan, Dadaloğlu, Köroğlu ve Erzurumlu Emrah en çok sorulan isimler arasındadır.
Cönk nedir?
Halk şairlerinin şiirlerini topladıkları, genellikle deri kaplı ve aşağıdan yukarıya doğru açılan (dana dili de denir) el yazması defterlerdir.
Koşma ile Semai arasındaki fark nedir?
En somut fark hece ölçüsüdür; Koşma 11'li, Semai ise 8'li hece ölçüsüyle yazılır. Ayrıca ezgileri de birbirinden farklıdır.
Halk edebiyatı nasıl çalışılmalı?
Önce üç ana kolu (Anonim, Aşık, Tekke) öğrenip ardından nazım biçimlerinin hece sayılarını ve yüzyıllara göre sanatçıları tablo yaparak çalışmalısın.
Taşlama ve Hiciv farkı nedir?
Aslında her ikisi de eleştiri demektir; ancak Halk edebiyatındaki adına 'Taşlama', Divan edebiyatındaki adına 'Hiciv', Batı etkisindeki edebiyatta ise 'Satir' denir.