İçindekiler
1İklim Nedir?
İklim, bir yerin en az 30-35 yıllık atmosfer olaylarının ortalamasıdır. Hava durumu anlık ve kısa süreli iken, iklim uzun dönemli ve kalıcıdır. İklim, bir bölgenin bitki örtüsünü, tarımsal faaliyetlerini, yerleşme tipini ve yaşam biçimini doğrudan etkiler.
Hava Durumu vs İklim
Hava durumu: Atmosferin anlık durumudur. "Bugün hava yağmurlu."
İklim: Uzun yılların ortalamasıdır. "Akdeniz ikliminde yazlar kurak geçer."
Hava durumu sürekli değişir, iklim ise kalıcıdır. İklimi belirlemek için en az 30-35 yıllık gözlem verisi gerekir.
İklimi Etkileyen Faktörler
Enlem: En önemli faktör. Ekvatora yaklaştıkça sıcaklık artar
Yükselti: Her 200 m yükseldikçe sıcaklık ~1°C düşer
Denize yakınlık: Kıyılar daha ılıman, iç kesimler daha karasal
Dağların uzanış yönü: Deniz etkisinin iç kesimlere geçişini belirler
Bakı: Güneye bakan yamaçlar daha sıcak, kuzeye bakanlar daha soğuk
Okyanus akıntıları: Sıcak akıntılar ısıtır, soğuk akıntılar soğutur
2İklim Elemanları
İklimi oluşturan beş temel eleman vardır: sıcaklık, basınç, rüzgar, nem ve yağış. Bu elemanlar birbirini doğrudan etkiler ve birlikte iklim tipini belirler.
Sıcaklık
Güneş enerjisinin yeryüzünü ısıtmasıyla oluşur. Sıcaklık dağılışını belirleyen en önemli faktör enlemdir.
Ekvatordan kutuplara: Sıcaklık azalır
Yükseldikçe: Her 200 m'de ~1°C düşer
Günlük sıcaklık farkı: İç kesimlerde fazla, kıyılarda az
Yıllık sıcaklık farkı: Karasal iklimlerde çok, deniz etkisindeki yerlerde az
Basınç
Havanın birim alana uyguladığı kuvvettir. Deniz seviyesinde ortalama 1013 mb (milibar) kabul edilir.
Sıcaklık artar → Hava genleşir → Basınç düşer (Alçak basınç)
Sıcaklık düşer → Hava sıkışır → Basınç artar (Yüksek basınç)
Yükseldikçe: Basınç azalır (her 100 m'de ~12 mb)
Rüzgar
Yüksek basınçtan alçak basınca doğru yatay hava hareketidir. Basınç farkı arttıkça rüzgar hızı da artar.
Sürekli rüzgarlar: Alize, Batı, Kutup rüzgarları
Mevsimlik rüzgarlar: Muson rüzgarları
Yerel rüzgarlar: Meltem (deniz-kara), Fön, Lodos, Poyraz
Nem
Havadaki su buharı miktarıdır. Mutlak nem (g/m³ cinsinden gerçek su buharı) ve bağıl nem (%) olarak ikiye ayrılır. Bağıl nem %100 olduğunda hava doygun hale gelir ve yoğuşma başlar. Sıcaklık arttıkça havanın nem alma kapasitesi artar.
Yağış
Atmosferdeki su buharının yoğuşarak yeryüzüne düşmesidir.
Yamaç (orografik) yağışı: Hava dağa çarpar → yükselir → soğur → yağış (rüzgar alan yamaç)
Konveksiyonel yağış: Yüzey ısınır → hava yükselir → ani sağanak (ekvatoral, yaz ayları)
Cephesel (frontal) yağış: Sıcak ve soğuk hava kütlelerinin karşılaşması (orta kuşak)
3İklim Tipleri
Dünya üzerinde enlem, kıtaların konumu ve dağ sıraları gibi faktörlere bağlı olarak farklı iklim tipleri oluşur. Bu iklim tipleri belirli kuşaklarda kendine özgü özelliklere sahiptir.
Sıcak İklim Kuşağı (0°-23,5°)
Ekvatoral iklim: Yıl boyu sıcak ve yağışlı, bitki örtüsü tropikal yağmur ormanları
Tropikal iklim: Yağışlı ve kurak mevsim belirgin, savan bitki örtüsü
Çöl iklimi: Çok az yağış, yüksek sıcaklık farkı, bitki örtüsü yok denecek kadar az
Ilıman İklim Kuşağı (23,5°-66,5°)
Akdeniz iklimi: Yazlar sıcak-kurak, kışlar ılık-yağışlı, maki bitki örtüsü
Okyanus iklimi: Her mevsim yağışlı, ılıman, geniş yapraklı ormanlar
Karasal iklim: Yaz-kış farkı büyük, az yağışlı, bozkır (step)
Muson iklimi: Yaz yağışlı, kış kurak, sıcak ve nemli yazlar
Soğuk İklim Kuşağı (66,5°-90°)
Tundra iklimi: Çok soğuk, kısa yaz, yosun ve liken bitki örtüsü
Kutup iklimi: Yıl boyu dondurucu soğuk, buzullar
Tayga (Sibirya) iklimi: Uzun soğuk kışlar, iğne yapraklı ormanlar
4Türkiye İklimi
Türkiye, ılıman kuşakta yer almasına rağmen farklı iklim tiplerinin görüldüğü bir ülkedir. Bunun nedeni dağların uzanış yönü, denize olan mesafe ve yükselti farklılıklarıdır.
Karadeniz İklimi
Görüldüğü yer: Karadeniz kıyı şeridi
Özellik: Her mevsim yağışlı (en çok sonbahar), ılıman
Neden: Kuzey Anadolu Dağları deniz etkisini kıyıda tutar
Bitki örtüsü: Geniş yapraklı ormanlar
Tarım: Çay, fındık, mısır
Akdeniz İklimi
Görüldüğü yer: Akdeniz, Ege kıyıları, Güneydoğu Anadolu'nun güneyi
Özellik: Yazlar sıcak ve kurak, kışlar ılık ve yağışlı
Neden: Yaz aylarında subtropikal yüksek basınç kuşağının etkisinde
Bitki örtüsü: Maki (kıyıda), orman (yükseklerde)
Tarım: Narenciye, zeytin, pamuk, muz
Karasal İklim
Görüldüğü yer: İç Anadolu, Doğu Anadolu, Güneydoğu Anadolu
Özellik: Yaz-kış sıcaklık farkı büyük, yağış az
Neden: Dağlar deniz etkisini engeller, iç kesimlere nem ulaşmaz
Bitki örtüsü: Bozkır (step)
Tarım: Buğday, arpa, şeker pancarı
Marmara (Geçiş) İklimi
Görüldüğü yer: Marmara Bölgesi
Özellik: Karadeniz, Akdeniz ve karasal iklim arasında geçiş
Neden: Birden fazla denize komşu ve farklı iklim bölgelerine yakın
Bitki örtüsü: Maki ve orman karışımı
Ege Kıyılarında Neden Deniz Etkisi İç Kesimlere Ulaşır?
Batı Anadolu'da dağlar kıyıya dik uzanır. Bu durum, denizden gelen nemli hava kütlelerinin vadiler boyunca iç kesimlere ulaşmasını sağlar. Bu nedenle Ege'de Akdeniz iklimi iç kesimlere kadar sokulur. Karadeniz ve Akdeniz kıyılarında ise dağlar kıyıya paralel uzandığından deniz etkisi kıyıda kalır.
5İklim Grafikleri Okuma
İklim grafikleri (klimogram), bir yerin aylık sıcaklık ve yağış değerlerini gösteren grafiklerdir. TYT sınavında sıkça karşılaşılan bu grafikleri doğru okumak, iklim tipini belirlememizi sağlar.
Grafik Okuma Adımları
1. Sıcaklık eğrisine bak: En sıcak ve en soğuk ayı belirle. Yarım küreyi anla (Temmuz en sıcak → Kuzey yarım küre)
2. Yağış çubuklarına bak: Hangi mevsimde yağış fazla? Yaz mı, kış mı, hep mi?
3. Sıcaklık-yağış ilişkisi: Sıcak iken kurak mı, yağışlı mı? Bu iklim tipini belirler
4. Toplam yağış: Yıllık yağış miktarı iklim tipini daraltmaya yardımcı olur
5. Sıcaklık farkı: Yaz-kış sıcaklık farkı büyükse karasal, küçükse deniz etkisi güçlü
İklim Tipini Belirleme İpuçları
- Yazlar kurak, kışlar yağışlı → Akdeniz iklimi
- Her mevsim yağışlı, ılıman → Karadeniz (Okyanus) iklimi
- Büyük sıcaklık farkı, az yağış → Karasal iklim
- Yıl boyu sıcak ve yağışlı → Ekvatoral iklim
- Yazlar yağışlı, kışlar kurak → Muson iklimi
- Çok az yağış, yüksek sıcaklık → Çöl iklimi
Sınav İpucu
Grafikteki en sıcak ay Ocak ise güney yarım kürededir. Temmuz ise kuzey yarım kürededir. Yağış ve sıcaklık arasındaki ters orantı (sıcak iken kurak) Akdeniz iklimini, doğru orantı (sıcak iken yağışlı) muson iklimini gösterir.
6Önemli Noktalar
Mutlaka Bilmen Gerekenler
- İklim en az 30-35 yıllık atmosfer verilerinin ortalamasıdır
- Sıcaklık arttıkça basınç düşer, basınç düştükçe yağış olasılığı artar
- Rüzgar daima yüksek basınçtan alçak basınca doğru eser
- Her 200 m yükseldikçe sıcaklık yaklaşık 1°C düşer
- Türkiye'de 4 iklim tipi görülür: Karadeniz, Akdeniz, Karasal, Marmara
- İklim grafiğinde sıcak-kurak ilişkisi Akdeniz iklimini, her mevsim yağış Karadeniz iklimini gösterir
Sık Yapılan Hatalar
- Hava durumu ile iklimi karıştırmak: Hava durumu anlık, iklim uzun dönemlidir
- Karadeniz ikliminde yaz aylarında yağış olmadığını sanmak: Her mevsim yağışlıdır
- Ekvatordan uzaklaştıkça sadece sıcaklığın azaldığını düşünmek: Yağış düzeni de değişir
- İklim grafiğinde yarım küreyi belirlemeden yorum yapmak
- Bağıl nem ile mutlak nemi karıştırmak: Bağıl nem yüzdesel, mutlak nem gram cinsindendir
7Pratik Sorular
Öğrendiklerini test et! Aşağıdaki soruları çözmeye çalış.
Deniz kıyısında bulunan bir şehirde günlük ve yıllık sıcaklık farkı, aynı enlemdeki iç kesimlere göre neden daha azdır?
Bir yerde sıcaklık artarsa basınç nasıl değişir? Bu değişim rüzgar yönünü nasıl etkiler?
Bir iklim grafiğinde en sıcak ay Ocak, yağış yaz aylarında minimum ise bu yer hangi yarım kürede ve hangi iklim tipindedir?
Kuzey Anadolu Dağları'nın kıyıya paralel uzanması Karadeniz ikliminin oluşumunu nasıl etkiler? Bu dağlar olmasaydı ne olurdu?
Aynı enlem üzerinde bulunan iki şehirden biri kıyıda, diğeri 1500 m yükseklikte bir platoda bulunmaktadır. Bu iki şehrin yıllık ortalama sıcaklık, yağış miktarı ve bitki örtüsündeki farklılıkları karşılaştırınız.