İçindekiler
1Ekoloji Tanımı ve Seviyeleri
Ekoloji, canlıların ve öteki canlılar ile yaşadığı çevre arasındaki ilişkilerini inceleyen bilim dalıdır. Yunan dilinde "oikos" (ev) ve "logos" (bilim) sözcüklerinden gelir.
Ekolojinin Seviyeleri
1. Birey (Organizma)
Tek bir canlı. Örnek: Bir aslan, bir ağaç, bir bakteriyel hücre.
2. Popülasyon
Aynı alan içinde yaşayan aynı türe ait bireyler. Örnek: Bir gölde yaşayan tüm karpalar.
3. Komünite (Topluluk)
Aynı alan içinde yaşayan farklı türlere ait tüm popülasyonlar. Örnek: Bir ormandaki tüm hayvanlar ve bitki.
4. Ekosistem
Komünite ile fiziksel çevre (toprak, hava, su) bir bütün olarak. Örnek: Bir ormandaki canlılar ve ormağın toprak, ışık, sıcaklığı.
5. Biyosfer
Dünya üstündeki tüm ekosistemler. Tüm canlıların yaşadığı alan.
Sınav İpucu
Ekolojinin seviyeleri sık soruluyor. Büyüklük sırasında: Birey < Popülasyon < Komünite < Ekosistem < Biyosfer
2Popülasyon Ekolojisi
Popülasyon, aynı türün bireylerinin oluşturduğu topluluktur. Popülasyonu etkileyen faktörler vardır.
Popülasyon Büyümesi
Eksi Yönlü Etmen (Büyümeyi Azaltır)
Ölüm, hastalık, avcılık, göç, kuraklık
Artı Yönlü Etmen (Büyümeyi Arttırır)
Doğum, göç (gelen), beslenme, uygun sıcaklık, ışık
Taşıma Kapasitesi
Taşıma kapasitesi (K), bir ortamın sabit olarak besleyebileceği maksimum popülasyon sayısıdır. Kaynaklar sınırlı olduğu için popülasyon taşıma kapasitesini aşamaz.
Popülasyon Büyümesi Tipleri
- 1.J-Şekilli büyüme: Sınırsız kaynaklar. Üssel/logaritmik büyüme. (Bakteri kolonisi)
- 2.S-Şekilli büyüme: Sınırlı kaynaklar. Lojistik büyüme. Taşıma kapasitesine yaklaşır.
3Besin Zinciri ve Besin Ağı
Besin zinciri, enerji ve maddenin organizmalar arasında aktarılmasının doğrusal gösterimidir.Besin ağı ise birçok besin zincirinin kesişmesidir.
Besin Zincirinin Seviyeleri
1. Üretici (Yapan)
Bitki, alg gibi fotosentez yapan organizmalar. Güneş enerjisini kimyasal enerjiye dönüştürür.
2. Birinci Tüketici (Ot Yiyen - Herbivore)
Bitkileri yiyen hayvanlar. Örnek: Tavşan, sıçan, geyik
3. İkinci Tüketici (Gıda Ağındaki Et Yiyici)
Birinci tüketicileri yiyen hayvanlar. Örnek: Köpek, kedi, ufak kuş
4. Üçüncü Tüketici (En Üst Yırtıcı)
İkinci tüketicileri yiyen hayvanlar. Örnek: Şahin, kartal, aslan
5. Ölüye Beslenme Yapanlar (Çürütücüler)
Ölü organizmalar ve atıkları çürüten mikro-organizmalar. Örnek: Bakteri, mantar
Önemli Not
Besin zincirinde üretici olmadan başlanır. Her besin zincirinin başında bitki vardır. Omnivor (her şey yiyen) hayvanlar birden fazla besin zincirinde yer alabilir.
4Enerji Akışı
Ekosistemde enerji, üretici organizmalardan başlayarak tüketicilere aktarılır. Her seviyede enerji kaybı olur (ısı ve hareket için).
Enerji Piramidi
Enerji piramidi: Başamaklı piramit şeklinde gösterim. Üretici seviyesinde en çok enerji, her tüketici seviyesinde %10 düzeyinde enerji kalır.
Örnek: Bitkiler 10,000 kcal enerji alırsa → Herbivore 1,000 kcal → Carnivore 100 kcal
Bioakümülasyon
Zararlı maddeler (pestisit, ağır metal) yoğun ölçüde besin zincirinde birikir. En üst yırtıcı hayvanlar en yüksek düzeyde zararlı madde içerir. Örnek: DDT pestisitinin kuşlarda yüksek konsantrasyonda birikmesi.
5Madde Döngüleri
Ekosistemde madde (mineral, su) devamlı olarak döngüler halinde dolaşır. Enerji sadece akacaktır (bir yöne) ama madde döngü şeklinde hareket eder.
Karbon Döngüsü
Atmosferdeki CO₂ → Bitki fotosentezi → Hayvanlar beslenme → Solunum ile CO₂ geri atmosfere. Ölü canlılar ve yakıt yakılması da CO₂ salarız.
Azot Döngüsü
Atmosferdeki N₂ → Yıldırım ve bakteri (Rhizobium) ile NO₃⁻ oluşum → Bitkiler alımı → Hayvanlar beslenme → Ölü canlılar çürüyerek NH₃ → Nitrifikasyon ile NO₃⁻ tekrar oluşum.
Su Döngüsü
Suyun buharlaşma → Yoğunlaşma → Yağış → Su kaynakları ve toprakta infiltrasyon → Bitkiler tarafından alımı → Bitki transpirasyonu (terleme) ve hayvanlı evaporasyon.
6Biyomlar
Biyom, benzer iklim ve canlılara sahip geniş coğrafik alanlar. Dünyanın önemli biyomları vardır.
Tropikal Yağmur Ormanı
Sıcak ve çok yağışlı. Dünyanın en biodiversity zengin biymou. Çeşitli hayvan ve bitki türü.
Çöl Biyomu
Çok sıcak ve çok az yağış. Deve, yılan, kaktüs gibi su kaybı az olan canlılar.
Tundra
Çok soğuk ve az yağış. Kalıcı donmuş toprak (permafrost). Yosun, liken, Kuzey Geyiği.
Step Biyomu
Soğuk-sıcak, kurak-yarı kurak. Çok otlak, az ağaç. Çok geyik, antilop gibi otlakçı hayvanlar.
Orman Biyomu
Orta sıcaklık ve yağış. Yapraklı veya iğne yapraklı ağaçlar. Çeşitli hayvan türü.
7Çevre Sorunları ve Çözümleri
Biyoçeşitliliği Azalma
İnsan aktivitesi nedeniyle birçok tür yok olma tehlikesi altında. Orman yok etme, kirlilik, iklim değişikliği.
Küresel Isınma
Atmosferdeki CO₂ artışı nedeniyle sıcaklık artışı. Sera gazı etkisi. Buzulların erimesi, deniz seviyesi yükselişi.
Kirlilik
Hava, su, toprak kirliliği. Plastik atıkları, pestisitler, ağır metaller.
Ozon İncelme
CFC gazları ozon tabakasını hasarı. UV ışının artması, kan kanser ve göz hastalıkları.
Sürdürülebilirlik
Kaynakları aşırı kullanmadan geleceğe taşımak. Yenilenebilir enerji, geri dönüşüm, verantılı tarım.
8Önemli Noktalar
Mutlaka Bilmen Gerekenler
- Ekolojinin seviyeleri: Birey < Popülasyon < Komünite < Ekosistem < Biyosfer
- Besin zinciri her zaman üretici ile başlar
- Enerji piramidinde her seviye % 10 enerji alır
- Madde döngüdür, enerji sadece akacaktır (bir yönü)
- Üretici: Bitki, Birinci tüketici: Herbivore, İkinci tüketici: Carnivore
- Besin ağı = Birden fazla besin zincirinin kesişmesi
- Taşıma kapasitesi: Ortamın besleyebileceği max popülasyon sayısı
Sık Yapılan Hatalar
- Besin zincirini üretici olmadan başlatmak
- Çürütücüleri (bakteri, mantar) tüketici olarak düşünmek
- Madde ve enerji akışı arasındaki farkı bilmemek
- Enerji piramidinin % 50 aktarıldığını düşünmek (yanlış, %10)
- Tundrada ağaç olmadığını unutmak
- Çöl biyomu hakkında hata düşünceler (yaşayan canlılar var)
- Karbon döngüsüne fosil yakıt yakmayı katmamak
9Pratik Sorular
Öğrendiklerini test et! Aşağıdaki soruları çözmeye çalış.
Ekolojinin tüm seviyelerini sırasıyla yazınız ve her birinin ne olduğunu açıklayınız.
Bir besin zinciri örneği verin: Bitki → ? → ? → ?
Bir ekosistemde bitkiler 100,000 kcal enerji alırsa, birinci ve ikinci tüketiciler kaç kcal alırlar?
Karbon döngüsünde CO₂'nin yolunu adım adım açıklayınız.
Bir çöl biyomu ile bir tundra biyomu arasındaki temel farkları karşılaştırınız ve her birinde yaşayan canlılara örnek verin.